Διατήρηση (in situ και ex situ) ειδών της ελληνικής χλωρίδας

Στον ΒΒΚΚ και στο ΕΠΑΑΑΕ γίνεται διατήρηση ειδών της ελληνικής χλωρίδας:

  • in situ (επί τόπου) στο φυσικό δρυοδάσος του ΒΒΚΚ και
  • ex situ (εκτός τόπου) με τους παρακάτω τρόπους:
    • Συλλογή ζωντανών φυτων,
    • Τράπεζα Σπερμάτων,
    • In vitro διατήρηση,

Σε Βοτανικούς Κήπους (Βαλκανικός Βοτανικός κήπος Κρουσσίων, Κήπος περιβαλλοντικής Ευαισθητοποίησης).

I. Συλλογή ζωντανών φυτών

Στο ΕΠΑΑΑΕ διατηρείται συλλογή ζωντανών φυτών από τουλάχιστον 1.000 πλήρως αναγνωρισμένα φυτικά είδη και υποείδη (taxa) της ελληνικής χλωρίδας που αντιστοιχούν σε περισσότερους από 800 κωδικούς πρόσβασης (>13.500 φυτικά άτομα). Η συλλογή ζωντανών φυτών δημιουργήθηκε στο πλαίσιο των βοτανικών αποστολών και διατηρούνται σε ειδικά διαμορφωμένους χώρους στο ΕΠΑΑΑΕ. Σε αυτές υπάρχει η δυνατότητα σκίασης τους θερινούς μήνες, άρδευσης ανάλογα με τις απαιτήσεις των ειδών και διατήρησης διαφορετικών κατηγοριών φυτών (Σημαντικά Φυτικά Είδη σε κρυοκήπιο, ορχεοειδή, βολβώδη, θαμνώδη-δενδρώδη).

Μετά τη συλλογή, ακολουθείται μια σταδιακή διαδικασία προσαρμογής του φυτικού υλικού στις διαφορετικές συνθήκες. Τα φυτικά είδη που συλλέγονται από διάφορες περιοχές της επικράτειας έχουν διαφορετικές εδαφικές και κλιματικές απαιτήσεις οι οποίες δεν είναι γνωστές για τα περισσότερα είδη της ελληνικής χλωρίδας. Το ΕΠΑΑΑΕ μεταξύ άλλων, καλείται να βρει τις καταλληλότερες εδαφοκλιματικές συνθήκες ανάπτυξης ώστε τα φυτικά άτομα που συλλέγονται από το φυσικό περιβάλλον να μπορέσουν να επιζήσουν στην εκτός τόπου (ex situ) διατήρησή τους στις μητρικές φυτείες του ΕΠΑΑΑΕ. Η απομάκρυνση των ατόμων από το φυσικό τους περιβάλλον δημιουργεί στο φυτό μια κατάσταση σημαντικής καταπόνησης ώστε πολλά από αυτά όταν μεταφέρονται στη μητρική φυτεία, πολλές φορές δεν είναι δυνατόν να επιβιώσουν. Στην περίπτωση αυτή η μοναδικές λύσεις είναι: (α) η εκ νέου συλλογή των ειδών και η τροποποίηση των φροντίδων έως ότου εγκατασταθούν με επιτυχία στο χώρο των μητρικών φυτειών ή/και (β) η διατήρηση τους με εναλλακτικές μεθόδους (σπέρματα, ιστοκαλλιέργεια).

Η μεθοδολογία που εφαρμόζεται τα τελευταία χρόνια στο ΕΠΑΑΑΕ περιλαμβάνει την εισαγωγή δεδομένων από τη συλλογή των φυτών σε Γεωγραφικά Σύστημα Πληροφοριών ( ώστε να διευκρινιστούν οι οικολογικές προτιμήσεις τους στο φυσικό περιβάλλον όπου αυτοφύονται (η διαδικασία αυτή συμβάλλει στην πιο αποτελεσματική εκτός τόπου διατήρηση των ειδών στις μητρικές φυτείες). Τα μητρικά φυτά πρέπει να διατηρούνται σε πολύ καλή κατάσταση φυτουγείας και βλαστικής ανάπτυξης, ώστε να αποτελούν μια καλή βάση συλλογής αγενούς και εγγενούς πολλαπλασιαστικού υλικού.

II. Τράπεζα Σπερμάτων

Στην Τράπεζα Σπερμάτων διατηρούνται: (α) σπέρματα που συλλέγονται απευθείας από τις βοτανικές αποστολές (συλλογές σπερμάτων από διαφορετικά αυτοφυείς πληθυσμούς), (β) σπέρματα που συλλέγονται σε ετήσια βάση από τις μητρικές φυτείες και από τους χώρους διατήρησης και εγκλιματισμού στον Βαλκανικό Βοτανικό Κήπο Κρουσσίων.

Συνολικά διατηρούνται περισσότεροι από 2.200 κωδικοί που αντιστοιχούν σε πάνω από 700 taxa. Πραγματοποιείται βραχύχρονη διατήρηση των σπερμάτων σε ψυκτικό θάλαμο με θερμοκρασία 4oC αφού προηγηθεί παραμονή τους για ικανό διάστημα σε προθάλαμο με ειδικές συνθήκες (θερμοκρασία 15oC, σχετική υγρασία 15-20%) ώστε να μειωθεί η περιεχόμενη υγρασία. Η Τράπεζα Σπερμάτων εξυπηρετεί σκοπούς: (α) διατήρησης-προστασίας της φυτικής ποικιλότητας της χώρας μας, (β) εγγενούς αναπαραγωγής των διατηρούμενων ειδών, (γ) ανταλλαγής σπερμάτων μεταξύ των Βοτανικών Κήπων της BGCI (Διεθνής Οργάνωση για τη διατήρηση των Βοτανικών Κήπων) μέσω του συστήματος IPEN (International Plant Exchange Network).

III. In vitro διατήρηση

Για τα φυτικά είδη που δεν ριζοβολούν εύκολα (αλλά και σε άλλες περιπτώσεις), χρησιμοποιείται επιλεκτικά η μέθοδος της ιστοκαλλιέργειας δηλαδή της in vitro αναπαραγωγής υπό ασηπτικές συνθήκες. Με τη μέθοδο μπορεί να πετύχει κανείς την παραγωγή μεγάλου αριθμού φυτικού υλικού, απόλυτα υγιούς, σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, ανεξάρτητα από τις περιβαλλοντικές συνθήκες.

Προτεραιότητα δίνεται σε ειδικές κατηγορίες φυτών, όπως σπάνια, κινδυνεύοντα, απειλούμενα είδη ή είδη που αντιμετωπίζουν προβλήματα αναπαραγωγής στην εκτός τόπου διατήρησή τους. Έρευνα πραγματοποιείται ακόμη σε φυτικά είδη που θα μπορούσαν με την καλλιέργειά τους να συμβάλλουν στην οικονομική ενίσχυση υποβαθμισμένων περιοχών όπως τα αρωματικά-φαρμακευτικά φυτά, για τα οποία το αρχικό μητρικό υλικό αναπαράγεται in vitro και στη συνέχεια αποτελεί υλικό βάσης για τη δημιουργία υψηλής ποιότητας (elite) πολλαπλασιαστικού υλικού.

Παράλληλα σε in vitro συνθήκες εργαστηρίου διατηρούνται και είδη που προέρχονται από περιβάλλοντα με ιδιαίτερες συνθήκες οι οποίες δεν μπορούν να προσομοιαστούν στις μητρικές φυτείες στη Θέρμη (π.χ. ορισμένα υπαλπικά είδη).

Συνολικά διατηρούνται σε  in vitro περιβάλλον 18 taxa, τα 9 από τα οποία είναι ενδημικά, σπάνια ή απειλούμενα.